Text Size:SmallerLarger

 

CFC in the News - 2013

De Volkskrant

De verlossing moet uit het Zuiden komen

Rob Vreeken

16 February 2013

De nieuwe paus erft een minder Europese kerk. Dat kan een verademing zijn voor het door crises geteisterde instituut. Maar conservatief blijft het. Door Rob Vreeken. Graphic Thijs Balder

De paus stapt op en opeens staat overal een zwarte man in bisschopsgewaad op de voorpagina's. Hij is jong voor een kardinaal, hij heeft een beminnelijke glimlach en fonkelende oogjes. Wordt Peter Turkson (64) uit Ghana de opvolger? De Barack Obama van de katholieke kerk? De zwarte die een blank bolwerk verovert? De man van change, verandering?

Als het college van kardinalen medio maart inderdaad Turkson kiest, zal voor het eerst een niet-Europeaan aan het hoofd staan van de wereldkerk. Een Pool was al bijzonder, na de oneindige stoet Italianen, maar een donkere man uit de tropen... Hoe dan ook is Afrika voor de rooms-katholieke kerk een continent van verwachtingen. Een groeimarkt, in dezelfde bedrijfseconomische termen die de kerk omschrijven als een multinational, geleid door de paus als CEO. Terwijl de aanhang in het Westen terugloopt, neemt die in (delen van) het Zuiden toe. Terwijl in Europa en de VS chagrijn heerst, straalt de Afrikaanse kerk dynamiek uit. Voor ons geestesoog verschijnt een poster met het portret van Turkson en in kapitalen het woord HOPE.

Verleidelijk, maar er valt wel wat op af te dingen.

In de eerste plaats is de toename van de kerkaanhang op het zuidelijk halfrond niet zozeer een kwestie van populariteit, als wel van natuurlijke bevolkingsgroei. Die is nergens zo hoog als in Afrika, dus ook het aantal katholieken stijgt sneller dan elders. Latijns-Amerika was altijd al een katholiek continent, en in Azië blijft de r.k. kerk een marginaal fenomeen, afgezien van de Filipijnen.

De islam groeit in Afrika sneller dan het katholicisme, en binnen het Afrikaans christendom is de concurrentie stevig. Vooral evangelische stromingen doen het goed, met al hun vertoon van blijdschap en uitbundigheid. 'In Nigeria heb je Prosperity Gospel: als je gelooft, zal het je materieel goed gaan', zegt Kees de Groot, docent theologie aan Tilburg University. 'Dat past in een zich ontwikkelend land met een opkomende middenklasse.'

In Latijns-Amerika zijn de pinkstergemeenten en charismatische stromingen in opmars. De rooms-katholieke kerk sukkelt er maar een beetje voort. Het aantal Brazilianen dat zichzelf katholiek noemt, daalde van 90 procent in 1970 tot 65 procent nu.

'De kardinaal van Buenos Aires is een doorsnee conservatieve aartsbisschop, zoals de meeste bisschoppen in Latijns-Amerika', zegt Eduard Kimman, hoogleraar economie in Nijmegen en oud-secretaris-generaal van de Nederlandse bisschoppenconferentie. 'Best inspirerende mensen soms, maar het zijn geen inspirerende landen.' De dagen van de linkse bevrijdingstheologie zijn reeds lang voorbij.

Bovendien, change, onder een paus uit het Zuiden? Dat ligt niet meteen voor de hand. Alle kardinalen - de poel waaruit gekozen wordt - zijn benoemd door Benedictus of diens voorganger Johannes Paulus II. 'Dat deden ze met het oog op uniformiteit, niet met het oog op diversiteit', zegt James Weiss, hoogleraar kerkgeschiedenis aan Boston College. Zeker inzake morele kwesties valt van de zuidelijke kardinalen geen verandering te verwachten. Ze zijn minstens zo conservatief als hun Europese collega's.

Hooguit zal de stijl van besturen veranderen, maar hoe, daarover lopen de meningen uiteen. Weiss ziet een niet-Europese paus de teugels nog strakker in handen nemen, anderen verwachten het tegenovergestelde. De Groot heeft het over een 'netwerk-kerk'. Ook lekenbewegingen die met één been in de kerk staan, zoals Focolare, spelen daarin een rol.

'Ik ben net terug uit India. De kardinalen daar zijn erg ongelukkig met de bemoeienis van Rome', zegt weer een andere deskundige: Mathew Schmalz, hoogleraar aan het College of the Holy Cross in Worcester (Massachusetts). 'Ideologisch zijn ze conservatief, maar ze willen meer respect voor lokale tradities, meer decentralisatie.'

Probleempje voor de zuidelijke kardinalen: in het conclaaf zijn ze nog altijd veruit in de minderheid. Van de 117 kardinalen die een paus kiezen, komen er 61 uit Europa en 20 uit de VS. En in het Westen is niet 'dynamiek' het beste woord om de toestand van de rooms-katholieke kerk anno 2013 te omschrijven, maar: crisis.

Navelstaarderij
Een 'vreselijke crisis' zelfs, volgens Raymond Helmick, hoogleraar theologie aan het jezuïtische Boston College in Chestnut Hill, Massachusetts. Crises van een dergelijk kaliber deden zich twee keer eerder voor in de geschiedenis van het christendom: rond het jaar 1054, toen de kerk zich splitste in een West-Europese en een Oost-Europese vleugel, en in de 16de eeuw, het tijdperk van de Reformatie, toen de protestanten zich losmaakten van de kerk van Rome.

De crisis is zo groot, zegt Helmick, dat ze eigenlijk moet leiden tot een volgende historische deling en de oprichting van een rivaliserende kerk. Maar dat gebeurt niet. 'De mensen lopen gewoon weg.'

Het pijnlijkste symptoom van de crisis is het schandaal rond het seksueel misbruik en de halfslachtige manier waarop de kerk daarop reageerde. Maar de crisis gaat volgens Helmick, die deze week het manuscript afrondde van zijn boek The Crisis of Confidence in the Catholic Church, wel vijftig jaar terug.

In Rome vond toen, tussen 1962 en 1965, het Tweede Vaticaans Concilie plaats. Dat was een wereldtop van kerkelijk leiders, door Johannes XXIII bijeengeroepen in een poging de kerk te moderniseren, om 'de ramen open te zetten voor de frisse lucht van buiten'.

Vaticanum II bracht de verbeelding aan de macht, maar op het feestje volgde de kater. De nasleep van het concilie - het gevecht over de interpretatie van de besluiten - maakte de kerk verdeelder en verwarder dan ze vóór 1962 was geweest.

Voor Helmick is het duidelijk: de kerkleiding heeft verraad gepleegd aan dat Tweede Vaticaans Concilie. Nadat de bisschoppen op 8 december 1965 naar huis waren teruggekeerd, keken de bureaucraten in het Vaticaan elkaar aan en zeiden: opgehoepeld, wij nemen de touwtjes weer in handen. Bisschoppelijke 'collegialiteit' en Populus Dei, de kerk als het volk van God, bleven mooie beloften. De hiërarchie werd hersteld, het centralisme versterkt.

Kantoorpolitiek is volgens Jürgen Mettepenningen, theoloog aan de Katholieke Universiteit Leuven, een van de vier facetten van de crisis - de navelstaarderij van een naar binnen gerichte hiërarchie. 'De indruk wordt gewekt dat Evangelie, geloof en geloofsgemeenschap in dienst staan van de structuur, in plaats van andersom', zegt hij. 'Wat ligt er op het nachtkastje van de paus? Het wetboek van kerkelijk recht of het evangelie?'

Naast het seksueel misbruik (de tweede factor) en de spirituele leegte van de moderne mens - 'de crisis van het geloof zelf, het meest fundamentele facet' - is daar de mislukte poging van de kerk aansluiting te vinden bij de samenleving.

Het misbruikschandaal leidde tot woede, maar voedde ook de onverschilligheid - de kerk, wat heb je eraan? In zedelijke kwesties gehoorzaamt bijna niemand nog het Vaticaan. Het geboortecijfer is het laagst in katholieke landen als Spanje en Italië. Van de katholieke vrouwen in de VS heeft 98 procent voorbehoedmiddelen gebruikt.

'Er zijn maar weinig mensen die in de mislukte, treurige leerstukken geloven', schampert Jon O'Brien, voorzitter van Catholics for Choice, een Amerikaanse organisatie die opkomt voor seksuele vrijheden. 'Kijk wat de bisschoppen zeggen over homoseksualiteit en abortus. Alsof ze een soapopera uit de jaren veertig opvoeren.'

De Catholics for Choice hebben het vertrouwen in de kerkelijke hiërarchie al lang verloren. O'Brien: 'De kloof tussen de gewone katholieken en de hiërarchie wordt elke dag groter en groter. Wij zijn katholieken ondanks de hiërarchie, niet dankzij de hiërarchie.'

Waarom hij dan lid blijft? 'Wij houden van de communie, van de Maagd Maria. Waarom zou de meerderheid van de kerk eruit stappen? Wij zijn de kerk, niet de kardinalen.'

Toen Benedictus XVI de VS bezocht, stond O'Brien langs de weg, zwaaiend met zijn vlag. Voor de volgende paus zal hij dat weer doen, wie het ook wordt. 'Maar dat betekent niet dat ik achter de leiders aan loop. Benedictus heeft niets gedaan voor homo's, voor vrouwen, voor de joods-christelijke betrekkingen.'

Hij lacht. 'We willen alleen geen protestanten zijn.'

Luxeproblemen
De wereld hield na het Tweede Vaticaans Concilie niet op met veranderen. De seksuele revolutie kon en wilde de kerk al helemaal niet bijbenen. Met de pauselijke encycliek Humanae Vitae, een behoudend leerstuk uit 1968 over huwelijk en geboorteregeling, raakte de kerk verder van de tijdgeest vervreemd. Met de afwijzing van condoomgebruik in het aidstijdperk en de negatieve benadering van homoseksualiteit roept het Vaticaan een permanente hoon over zich af. Hoe kan een instelling die seksueel misbruik van kinderen gedoogde, hoog van de toren blazen op zedelijk gebied?

In die zin zou de verschuiving naar het Zuiden voor de kerk een verademing kunnen zijn. Niet als bliksemafleider, maar als gedaanteverandering. De gelovigen in Afrika en Azië hebben andere zorgen dan hun geloofsgenoten in het Westen. Het homohuwelijk? Niet echt een issue in Congo. Vrouwen in het ambt? Bespottelijk, in Angola.

Relevanter wordt dan dat de kerk 's werelds grootste hulporganisatie is. In veel ontwikkelingslanden hebben aan de kerk gelieerde instellingen wezenlijke taken van de tekortschietende staat overgenomen - gezondheidszorg, onderwijs, noodhulp.

'Typisch Europese debatten staan daar in een ander perspectief', stelt Peter Jonkers, decaan van de theologische faculteit in Tilburg. 'De verhouding tussen geloof en rede is in die culturen geen punt van grote zorg. Mensen in Afrika hebben te maken met elementaire vormen van rechtvaardigheid. In de strijd om het brute bestaan biedt het geloof steun. Dan maken wij ons toch een beetje druk om luxeproblemen.'



Papal Renewal in the Catholic Church

17 February 2013
Rob Vreeken

The Pope suddenly gets up and appears, everywhere, a black man in a robe on the front pages. He is young for a cardinal; he has an amiable smile and sparkling eyes. Will Peter Turkson (64) from Ghana be the successor? The Barack Obama the Catholic Church? The black man in a white stronghold who will conquer? The man of change?

If the College of Cardinals in mid-March indeed chooses Turkson, it will be the first time a non-European becomes the head of the universal Church. The pool was a particularly diverse one after the infinite procession of Italians, but a dark man from the tropics... Anyway, Africa for the Roman Catholic Church is a continent far from expectations. A growth market, in terms of viewing the church as a multinational, led by the pope as CEO.

While supporters in the West are declining, in (parts of) the South, the USA and Europe chagrin prevails, but the African church radiates dynamism. To our mind appears a poster with the portrait of Turkson and in capitals the word HOPE.

Tempting, but there is something at stake.

In the first place, the increase in church followers in the southern hemisphere might not be a matter of popularity, but rather of natural population growth. That is nowhere as high elsewhere as in Africa, and in addition, the number of Catholics is growing faster than elsewhere. Latin America has always been a Catholic continent, and in Asia, the Roman Catholic church is a marginal phenomenon, apart from the Philippines.

Islam is growing faster in Africa than Catholicism, and within the world of African Christianity there is competition. Especially evangelical movements do well with their show of joy and exuberance. “In Nigeria, you have a Prosperity Gospel: if you believe, you will do well materially,” says Kees de Groot, professor of theology at Tilburg University. “This is in a developing country with an emerging middle class.”

In Latin America, the Pentecostal and charismatic movements are advancing. The Roman Catholic church is struggling just a bit in moving forward. The number of Brazilians who called themselves Catholic fell from 90 percent in 1970 to 65 percent today.

“The Cardinal of Buenos Aires is a typical conservative archbishop, as are most Catholics in Latin America,” says Eduard Kimman, economics professor at Nijmegen and former secretary-general of the Dutch Bishops’ Conference.

“They are good at inspiring people sometimes, but they are not inspiring countries.” The days of the leftist liberation theology are long over.

In addition, change, under a pope from the South? The prospect is not immediately obvious. All cardinals—-the group from which the Pope is usually chosen—are appointed by Benedict and his predecessor John Paul II. “They did so with a view to uniformity, not with a view to diversity,” said James Weiss, professor of church history at Boston College. Especially on moral issues no change is expected from the southern cardinals. They are at least as conservative as their European colleagues.

At most, opinions differ about the style of driving change. Weiss sees a non-European pope with the reins tighter in his hands, while others expect the opposite. De Groot speaks of a ‘network- church.’ Also lay movements with one foot in the church, such as Focolare, play a role in some of the imagined futures.

“I just got back from India. The cardinals there are very unhappy with the interference of Rome,” says another expert: Mathew Schmalz, a professor at the College of the Holy Cross in Worcester, Massachusetts. “Ideologically, they are conservative, but they want more respect for local traditions, more decentralization.”

The problem for the southern cardinals: in the conclave they are still very much in the minority. Of the 117 cardinals who elect a pope, there are 61 from Europe and 20 from the US. And in the West, it is not “dynamic” that is the best word to describe the situation of the Catholic Church in the year 2013—it’s “crisis.”

Navel-gazing

A “terrible crisis,” even, according to Raymond Helmick, professor of theology at the Jesuit Boston College in Chestnut Hill, Massachusetts. Crises of such caliber occurred twice before in the history of Christianity: around the year 1054, when the church was split into a Western and an Eastern European wing, and in the 16th century, the era of Reformation, when Protestants themselves broke away from the church of Rome.

The crisis is so big, Helmick said, it really should lead to a subsequent historical division and the establishment of a rival church. But that has not happened. “People just walk away.”

The most painful symptom of the crisis is the series of scandals around the sexual abuse issue and the half-hearted way the church reacted. But the crisis goes back further according Helmick. He writes in his book The Crisis of Confidence in the Catholic Church, that the beginnings were fifty years ago.

Rome was then, between 1962 and 1965, the site of the Second Vatican Council. That was a world summit of religious leaders convened by Pope John XXIII in an attempt to modernize the church, to “the windows open for fresh air from outside.“

Vatican II brought imagination to the seat of power, but after the party came the hangover. The aftermath of the council—the battle over the interpretation of the decisions—had the different factions of the church more divided and more heated than they had been prior to 1962.

For Helmick the matter is clear: the church leadership has betrayed the Second Vatican Council. After the bishops had returned home on 8 December 1965, the bureaucrats in the Vatican must have looked at each other and said: “We’ll be in the control again.” Bishops’ “collegiality” and Populus Dei, the church as the people of God, remained only promises. The hierarchy was re-set on the same course, and centralism strengthened.

Office politics is, according Jürgen Mettepenningene, theologian at the Catholic University of Leuven, one of the four facets of the crisis—in other words, the navel gazing of an inwardly directed hierarchy. “[They leave t]he impression that the Gospel, faith and the faith-community are in the service of the structure, rather than the other way around,” he says. “What lies at the bedside of the Pope? The Code of Canon Law and the Gospel? “

Besides the sexual abuse (the second factor) and the spiritual emptiness of modern man—“the crisis of faith itself, the most fundamental facet “—is the failed attempt by the church to connect with the community.

The abuse scandal led to anger, but also fed the indifference: The church, what good is it?, has been the widespread reaction. In moral matters almost nobody obeys the Vatican. The birth rate is the lowest in Catholic countries such as Spain and Italy. Of Catholic women in the U.S., 98 percent use contraception.

“There are few people who believe the failed, sad doctrines,” says Jon O’Brien, president of Catholics for Choice, an American organization that represents sexual freedom. “Look what the bishops say about homosexuality and abortion. It’s as if they were a soap opera from the forties.”

The Catholics for Choice say confidence in the ecclesiastical hierarchy has long been lost. O’Brien: “The gap between mainstream Catholics and the hierarchy is bigger and bigger every day. We are Catholics in spite of the hierarchy, not because of the hierarchy.”

Why does he remain a member? “We love the communion, and the Virgin Mary. Why would the majority of the church leave? We are the church, not the cardinals.”

When Benedict XVI visited the US, O’Brien stood along the road, waving his flag. For the next pope will he do it again, whoever it is. “But that does not mean I have to walk behind the leaders. Benedict has done nothing for gay men, for women, for Jewish-Christian relations. “

He laughs. “We are not Protestants.”

Luxury Problems

The world after the Second Vatican Council did change. The sexual revolution made its mark and wanted the church to at least keep up. With the release of the encyclical Humanae Vitae, a conservative doctrine dating from 1968 about marriage and family, the church became more alienated from the zeitgeist. With the rejection of condom use in the AIDS era—and the church’s negative approach to homosexuality and bisexuality—the Vatican has called permanent scorn upon itself. How can an institution that tolerated the sexual abuse of children use stand from its high tower and trumpet its own morals?

In that sense, the shift to the south of the church can be a relief. Not as a bolt of lightning from above, but as slow metamorphosis. The believers in Africa and Asia have other concerns than those of their coreligionists in the West. Gay marriage? Not really an issue in the Congo. Women in the priesthood? Ridiculous, in Angola.

More relevant is that the church is the world’s largest NGO. In many developing countries, the church-affiliated institutions perform essential functions that the inadequate state facilities cannot provide—health, education, emergency relief.

“Typical European debates have a different perspective,” says Peter Jonkers, dean of the theological faculty in Tilburg. “The relationship [they draw] between faith and reason is that cultures are not of great concern.

People in Africa are facing elementary forms of injustice. In the struggle for existence, faith is a support against brutality. After that, then, we are still can provide a little pressure to luxury problems.“

This piece was originally published by Religion Dispatches.